Axısqa türklərinin
dilində iş, hərəkətin icra
tərzini, zamanını, yerini, miqdarını
və s. bildirən zərflər də
geniş şəkildə işlədilir.
Məsələn: ey, urusça, çapux
(tez), er, yarın, dün, bıldır. kışın,
qüzün, aşimdi, sora, birəz, aşşaği,
yoxari, şimdi, ebirigün, əvlədə,
tey və s.
Dağ aşşağı
xizəklərdə enardux (G.Şahin).
Əgər aşşaxdakilər sözümüzə
baxmasa, yoxarilərəcək gedağın
(İ.Səfil); Bəlkə bundan sora ey
yaşadu. (danışıqdan).
Bu dilin düzəltmə
zərfləri -ca, -cə (yengica, usulca, düzcə,
azca və s.), -inan (axşaminan, gücinan
və s.), -cana, -cənə (yaxşıcana,
təmizcənə, eyğamaca və
s.), -luğinan (eyluğinan, kötlüğinan
və s.), -lari (oyılari, bıldırlari
və s.), -dan (birdan, çoxdan və s./morfoloji
göstəricilər vasitəsi ilə
əmələ gəlir. Məsələn:
Axşaminan kövə yetişdux. Günnərinən
onların kapusunda tursax da... bizi Vətənə
buraxmazlar. Bıldırları Salyandan kömür
gətiriyerdim... (danışıq dilindən).
Mürəkkəb
zərflərin də işlək dairəsi
genişdir. Ən çox işlənənlər
bunlardır: yegin-yegin, qoz-qoz, iləri-geri,
üç-üç, sabax erikən, ötəgün,
olindi, ebirigün, deyzanda, öyanda, biyani, oyani,
axşamçaği, öyləvaxtı,
yüzbəyüz, yüz-yüzə; Dizin-dizin
çıxdım Yolburusa bən\\ Seyr etdim
gözinən kövləri bir-bir (Aşıq
Səfili).
Göründüyü
kimi, Axısqa türklərinin dilində
mürəkkəb zərflər eyni sözün
təkrarı, müxtəlif sözlərin
qovuşması, yanaşması və
pə, -bə, -ba ünsürünün iştirakı
ilə formalaşmışdır.
|